System kaucyjny to mechanizm promujący recykling i ponowne wykorzystanie opakowań. Przy sprzedaży napoju doliczana jest kaucja (symbolicznie oznaczana np. jako „Kaucja X zł”), którą klient otrzymuje z powrotem po zwrocie opakowania. Na etykietach pojawiają się hasła typu „Oddaj mnie do sklepu!” czy „Nie gnieć mnie!” zachęcające do nieskładania opakowań przed zwrotem. Wprowadzenie systemu wynika z unijnych dyrektyw (m.in. dyrektywy SUP) oraz celów gospodarki o obiegu zamkniętym: ma ono zwiększyć poziom zbierania i recyklingu opakowań oraz ograniczyć zaśmiecanie środowiska. Uruchomienie systemu w Polsce planowane jest od 1 października 2025 r. (zgodnie z ustawą z 13 lipca 2023 r. i nowelizacją z 2024 r.).
Regulacje prawne i harmonogram wdrożenia
Nowe przepisy zawarto w ustawie o gospodarce opakowaniami (zmiany z 13 lipca 2023 r. oraz z 21 listopada 2024 r.) oraz rozporządzeniach wykonawczych. Ustawa ustanawia system kaucyjny obejmujący napoje w opakowaniach pojedynczego użycia. Rozporządzenie Ministra Klimatu z 8 lipca 2024 r. precyzuje wysokość kaucji: 0,50 zł dla każdej plastikowej butelki PET (do 3 l) oraz aluminiowej puszki (do 1 l), a 1,00 zł dla szklanej butelki wielokrotnego użytku (do 1,5 l). Podmioty wprowadzające napoje muszą oznaczyć opakowania specjalnym logo „kaucja” i podaną kwotą. Nowe regulacje przewidują ponadto okres przejściowy: produkty (PET, szkło, puszki) wprowadzone na rynek przed 1 października 2025 r. można sprzedawać bez naliczania kaucji do wyczerpania zapasów, ale nie będą one podlegać zwrotowi w systemie kaucyjnym.
Ustawodawca przewidział, że system będzie ogólnokrajowy – w każdej gminie musi powstać co najmniej jeden punkt odbioru opakowań objętych systemem. Obowiązkiem objęte są sklepy o powierzchni sprzedaży powyżej 200 m² sprzedające napoje w opakowaniach kaucyjnych – muszą one przyjmować od klientów wszystkie puste opakowania z systemu i zwracać kaucję, niezależnie od miejsca ich zakupu. Sklepy mniejsze (<200 m²) mogą uczestniczyć dobrowolnie, z wyjątkiem sytuacji, gdy sprzedają napoje w szklanych butelkach zwrotnych – wówczas również muszą je przyjmować od klientów i zwracać kaucję. Zwrot opakowań będzie możliwy także w automatach typu reverse vending (popularnie „butelkomatach”) i innych wyznaczonych punktach zbiórki. Kaucja zostaje zwrócona po oddaniu opakowania posiadającego logo systemu – nie jest potrzebny dowód zakupu czy paragon.
System kaucyjny prowadzić będzie tzw. podmiot reprezentujący – spółka akcyjna powołana przez producentów napojów. Wprowadzający napoje są obowiązani rejestrować się w systemie (np. w BDO), zawierać umowę z operatorem systemu, ewidencjonować ilość wprowadzanych i zebranych opakowań oraz przekazywać pobrane kaucje operatorowi w określonych terminach. Koszty organizacji systemu pokrywają producenci napojów, którzy opłacają zbiórkę, transport, finansowanie systemu i rozliczanie kaucji. System jest finansowany również z niezwróconych kaucji (tzw. opłat depozytowych) i sprzedaży odebranych surowców do recyklingu. Ustawa dopuszcza istnienie więcej niż jednego operatora systemu – w przypadku kilku systemów muszą one ustalić warunki wzajemnego rozliczania kaucji i opakowań.
Zakres opakowań objętych systemem
Nowy system dotyczy głównie jednorazowych opakowań po napojach. Zgodnie z przepisami obejmuje on:
- Butelki PET (plastik) o pojemności do 3 litrów (w tym ich plastikowe zakrętki) – z wyłączeniem szklanych czy metalowych butelek z plastikowymi zakrętkami. Kaucja: 0,50 zł za sztukę
- Puszki aluminiowe na napoje o pojemności do 1 litra – kaucja 0,50 zł
- Szklane butelki wielokrotnego użytku na napoje (np. woda, piwo) o pojemności do 1,5 litra – kaucja 1,00 zł
Ważne: do systemu nie są włączane opakowania po innych produktach, m.in. po wyrobach mlecznych czy napojach o innym charakterze (np. butelki po mleku czy sokach z wkładką papierową). Ustalenie katalogu objętych opakowań wynika z załączników do ustawy opakowaniowej. Przy zakupie napoju w opakowaniu z systemem kaucyjnym na paragonie lub metce pojawi się kwota kaucji, ale przy zwrocie opakowania klient nie musi okazywać dowodu zakupu. Konsument może oddać puste opakowanie w dowolnym punkcie systemu (sklep, maszyna, PSZOK) – liczy się jedynie, by opakowanie miało czytelne oznaczenie systemowe. Konsumentom zależy więc, aby zachować nienaruszoną etykietę i nie zgniatać opakowania przed zwrotem, co jest akcentowane na materiałach informacyjnych systemu.
Wpływ na środowisko i gospodarkę odpadami
Wdrożenie systemu kaucyjnego ma przynieść istotne korzyści ekologiczne. Przede wszystkim umożliwia odzysk i recykling bardzo dużej części opakowań – znacznie większej niż w standardowej selektywnej zbiórce. Doświadczenia krajów z ugruntowanym systemem depozytowym pokazują poziomy zwrotu rzędu 90–92%: przykładowo norweski system Infinitum osiąga 90–92% zwrotu butelek PET i puszek, podobnie w duńskim systemie Dansk Retursystem odzyskuje się co roku blisko 92% jednorazowych opakowań po napojach. Podobne efekty obserwowano na Litwie – tamtejszy system zbiera i ponownie przetwarza ok. 92% sprzedanych opakowań PET, metalowych i szklanych. Tak wysokie wskaźniki znacznie ułatwiają realizację unijnych celów: zgodnie z prawem Polska musi osiągnąć 77% selektywnego zbierania opakowań do 2025 r. i 90% do 2029 r. (zwłaszcza plastikowych butelek). Jak podkreśla WWF, osiągnięcie 90% poziomu zbiórki plastikowych butelek do 2029 r. jest wymogiem UE, a system kaucyjny jest „jedynym sposobem” na jego realizację.
Drugim ważnym efektem jest redukcja zaśmiecania środowiska. Różne analizy wskazują, że w krajach z systemem depozytowym zawartość opakowań po napojach w śmieciach (np. na plażach, poboczach) jest wielokrotnie niższa. Badanie Ocean Conservancy z 2014 r. wykazało, że na km plaż w Niemczech (z systemem DRS) znajdowało się średnio 24 butelki i puszki, podczas gdy w Hiszpanii (bez takiego systemu) było ich aż 330/km. Podobnie w Australii stwierdzono, że w stanie wprowadzającym kaucję (dep. od 1977 r.) odsetek plastikowych pojemników w śmieciach plażowych (2,9%) był znacznie mniejszy niż w stanie bez kaucji (14,2%). Generalnie analiza Reloop wykazała około 40% mniejszą obecność opakowań po napojach w odpadach w regionach z systemem zwrotu w porównaniu z obszarami bez kaucji.
Dodatkowo system depozytowy promuje prawidłowe nawyki recyklingowe w społeczeństwie. Obecność kaucji zachęca do segregacji i ponownego użycia opakowań (tam, gdzie jest możliwe). Rząd wskazuje, że system podniesie poziom selektywnej zbiórki odpadów opakowaniowych oraz „ograniczy zanieczyszczenie środowiska przez odpady”. Większa ilość surowca z recyklingu (czystsza strumieniowo) przekłada się też na lepszą jakość przetworzonego materiału – co może obniżyć koszty firm, które kupują surowce z recyklingu, i ograniczyć emisje CO₂ związane z produkcją nowego plastiku.
Przykłady rozwiązań kaucyjnych w Europie
Wiele krajów UE już funkcjonuje efektywnie dzięki systemom depozytowym. Tradycyjnie wiodącą rolę odgrywają państwa skandynawskie: systemy DRS są tam powszechne od dziesięcioleci. Na przykład w Danii (Dansk Retursystem) odzyskuje się ~92% wszystkich jednorazowych butelek i puszek, a w Szwecji (Pantamera) system depozytowy obejmuje 90% napojów, z depozytem 1–2 SEK na opakowania do 1 l lub większe (zwroty na kilku tysiącach automatów). Podobnie Finlandia osiąga około 90% odzysku od lat. W Norwegii (Infinitum) kaucja wynosi 2–3 NOK na opakowanie, a wszystkie sklepy pobierają depozyt od konsumentów – stąd wspomniane 90–92% wskaźniki zwrotu.
Nowsze systemy wdrażają kraje Europy Środkowej i Zachodniej. Przykładowo Irlandia uruchomiła swój depozyt 20 listopada 2022 r. (zarządza nim operacyjnie podmiot Re-turn), obejmujący butelki PET i puszki do 3 l. Podobne rozwiązania działają od 2023 r. na Łotwie i w Niemczech, w kolejnych latach wejdą w życie we Włoszech, Belgii czy krajach bałtyckich. W sumie już co najmniej 17 krajów UE ma lub wdraża w najbliższych latach system kaucyjny. Naszym bezpośrednim sąsiadem z systemem depozytowym jest Słowacja, która rozpoczęła zbiórkę opakowań z kaucją od 1 stycznia 2022 r. Te przykłady pokazują, że Polska może korzystać z doświadczeń zarówno starych, stabilnych systemów (Skandynawia), jak i dopiero rozwijających się modeli (Europa Środkowa). Często stosuje się podobne rozwiązania – jednolite logo depozytu na opakowaniach, obowiązkowy depozyt w sklepach, automaty zwrotne, a wszystkie podmioty wprowadzające opakowania współpracują z jednym lub kilkoma operatorami systemu.
Rola pojemników półpodziemnych Molok
Półpodziemne pojemniki Molok to nowoczesne kontenery odpadowe, które świetnie sprawdzają się w przestrzeni miejskiej. Mimo że nie są one bezpośrednim elementem systemu depozytowego (kaucję zwraca się w sklepach czy automat, a nie wrzucając opakowanie do kosza), mogą istotnie wspierać gospodarkę odpadami komunalnymi i uzupełniać infrastrukturę recyklingową towarzyszącą systemowi kaucyjnemu. Moloki (np. seria MolokDomino) charakteryzują się bardzo dużą pojemnością przy niewielkiej zabudowie powierzchni nadziemnej. Pojemna część zbiornika jest ukryta pod ziemią, co umożliwia znaczne zmniejszenie liczby kursów śmieciarek. Dzięki temu gminy mogą ograniczyć częstotliwość opróżniania – nawet o 80% mniej cykli w porównaniu z tradycyjnymi kontenerami – co przekłada się na niższe zużycie paliwa i emisje CO₂. W praktyce Molok może służyć jako punkt zbiórki dużych ilości materiałów sortowanych (np. szkła, plastiku, papieru) np. na osiedlach czy przy punktach PSZOK.
W kontekście systemu kaucyjnego kontenery półpodziemne mogą odgrywać rolę pomocniczą. Mieszkańcy mogą tam wyrzucać odpady niemieszczące się w pojedynczych workach (np. bardzo dużo butelek szklanych wielokrotnego użytku lub innych sortów), które następnie zbiera operator systemu. Ważne jest jednak, że jeśli konsument wyrzuci butelkę z kaucją do zwykłego kontenera (w tym Moloka), traci prawo do zwrotu kaucji – dlatego kluczowe są główne punkty zwrotu w sklepach i maszynach. Moloki bardziej przydadzą się do uzupełnienia selektywnej zbiórki pozostałych odpadów (np. szkła niewłączonego do depozytu, papieru czy plastiku z gospodarstw domowych). Dzięki swojej efektywności mogą odciążyć tradycyjne altany śmietnikowe i PSZOK-i, co jest wskazywane nawet w zaleceniach dla wspólnot mieszkaniowych.
Wyzwania i perspektywy wdrożenia
Wprowadzenie systemu kaucyjnego w Polsce to ogromne wyzwanie organizacyjne. Niezbędne są inwestycje w nowe oznakowania opakowań, zmiany w kasach fiskalnych i systemach magazynowych, a dla sklepów – przeorganizowanie przestrzeni sprzedaży na punkty zbiórki. Konieczna jest edukacja konsumentów i skuteczna informacja o nowych zasadach. Przedsiębiorcy muszą już teraz przystosować procesy logistyczne i ewidencyjne (rejestracja w BDO, systemy raportowania zwrotów). Z drugiej strony firmy mogą zyskać przewagę wizerunkową (certyfikaty CSR/ESG) i w dłuższej perspektywie ograniczyć opłaty produktowe dzięki wdrożeniu u siebie systemu depozytowego.
W perspektywie samorządów kluczowe jest zapewnienie dostępnych punktów odbioru opakowań kaucyjnych – zgodnie z prawem każdy samorząd musi zorganizować przynajmniej jeden taki punkt. Punkty te mogą być prowadzone zarówno przez sklepy, jak i niezależnie (np. na targowiskach czy w PSZOK). Dla niektórych gmin (zwłaszcza wiejskich i tzw. „obwarzankowych” bez dużych sklepów) może to być wyzwanie – istnieje ryzyko przesunięcia osiągniętych poziomów recyklingu między gminami, gdy część mieszkańców będzie oddawać opakowania poza swoją miejscowość.
Mimo tych trudności warto pamiętać, że efekty środowiskowe i społeczne systemu kaucyjnego są pozytywne. Ma on szansę wyeliminować setki milionów pustych opakowań z codziennych odpadów zmieszanych, przyczyniając się do czystszych ulic, lasów czy wód. Korzyścią dla całego łańcucha jest też większa dostępność czystego surowca do recyklingu. Ministerstwo Klimatu podkreśla, że system ten „zwiększy poziom selektywnego zbierania odpadów i poziom ponownego użycia i recyklingu,, przyczyniając się do realizacji celów GOZ. Na koniec warto zauważyć, że wdrożenie systemu kaucyjnego zachęca do przejścia na obieg opakowań wielokrotnego użytku tam, gdzie to możliwe – w dłuższej perspektywie może więc zmniejszyć produkcję nowych jednorazówek i emisje
System kaucyjny to krok ku efektywniejszej gospodarce odpadami. Od sukcesu jego implementacji zależy znaczne zbliżenie się do unijnych celów recyklingowych i redukcji śmieci. Wymaga on jednak ścisłej koordynacji legislacyjnej (dodatkowe akty wykonawcze), inwestycji w infrastrukturę (punkty zbiórki, systemy IT) oraz zaangażowania konsumentów. Jeżeli wszystkie strony – rząd, samorządy, firmy i obywatele – odpowiednio przygotują się do zmian, Polska może z powodzeniem skorzystać z doświadczeń innych krajów i sprawnie wdrożyć ten ekologiczny mechanizm.
